Bitwa pod Farsalos
W roku 48 p.n.e. na równinie tesalskiej pod Farsalos zderzyły się wojska Gajusza Juliusza Cezara i Gnejusza Pompejusza. Pompejusz miał wyraźną przewagę liczebną i kawaleryjską, licząc na rozbicie prawego skrzydła Cezara. Cezar jednak ukrył za swoją linią wybrany oddział piechoty, który zaskoczył i rozbił jazdę Pompejusza podczas ataku, zmuszając ją do ucieczki. Odsłonięte skrzydło Cezar zmiótł, rozpraszając armię Pompejusza. Pompejusz uciekł do Egiptu, gdzie został zamordowany, a Cezar stał się panem świata rzymskiego.
Tło i przyczyny
Bitwa pod Farsalos była decydującym starciem wojny domowej Cezara pomiędzy Gajuszem Juliuszem Cezarem a Gnejuszem Pompejuszem. Po przekroczeniu Rubikonu przez Cezara i jego szybkim marszu na Rzym, Pompejusz został zmuszony do wycofania się do Grecji, gdzie zebrał nową armię z poparciem większości rzymskiego senatu.
Cezar w międzyczasie umocnił swoją władzę we Włoszech i Hiszpanii, a następnie przeprawił się do Grecji, gdzie starł się z Pompejuszem. Po nieudanym oblężeniu Dyrrachium Cezar wycofał się do Tesalii, gdzie ścigał go Pompejusz, co doprowadziło do decydującej bitwy pod Farsalos.
Siły i dowódcy
Cezar dysponował 8–12 legionami, z których większość stanowili doświadczeni weterani wojen galijskich. Jego armia liczyła około 22 000 rzymskich legionistów, 1 000 galijskich i germańskich jeźdźców oraz kilka tysięcy greckich lekkozbrojnych. Dowództwo nad poszczególnymi skrzydłami i centrum powierzył sprawdzonym oficerom, takim jak Marek Antoniusz i Publiusz Sulla.
Pompejusz miał do dyspozycji 11 legionów, 36 000–45 000 rzymskiej piechoty, 5 000–7 000 jeźdźców oraz tysiące oddziałów sojuszniczych z prowincji wschodnich. Jego armia była liczniejsza, ale mniej doświadczona niż armia Cezara. Pompejusz polegał przede wszystkim na przewadze kawalerii i planował rozstrzygnąć bitwę atakiem na prawe skrzydło Cezara.
Przebieg bitwy
Obie armie ustawiły się w tradycyjnym trójrzędowym szyku (triplex acies), przy czym Cezar z powodu przewagi liczebnej przeciwnika musiał rozciągnąć swoje szeregi do głębokości sześciu ludzi. Pompejusz skoncentrował niemal całą kawalerię na swoim lewym skrzydle, aby przełamać prawe skrzydło Cezara i uderzyć mu na tyły.
Cezar przewidział ten manewr i utworzył na swoim prawym skrzydle czwarty szereg z wybranych kohort, które miały stawić czoła atakowi kawalerii. Po rozpoczęciu bitwy legioniści Cezara ruszyli naprzód, podczas gdy Pompejusz nakazał swoim ludziom czekać, aby żołnierze Cezara zmęczyli się dłuższym marszem.
Gdy kawaleria Pompejusza zaatakowała, czwarty szereg Cezara zaskoczył ją i rozbił, odsłaniając lewe skrzydło Pompejusza. Następnie Cezar wprowadził do walki swoją trzecią linię, co doprowadziło do przełamania szyku Pompejusza i ucieczki jego wojsk. Sam Pompejusz opuścił pole bitwy i uciekł do obozu, skąd następnie zbiegł do Egiptu.
Straty
Szacunki strat różnią się w źródłach: Cezar podaje, że stracił jedynie 200 ludzi i 30 centurionów, podczas gdy Appian szacuje straty Cezara nawet na 1 200 ludzi. Straty Pompejusza Cezar określa na 60 000 ludzi, Appian jednak tylko na 6 000. Rzeczywiste liczby pozostają niepewne.
Następstwa i znaczenie
Zwycięstwo Cezara pod Farsalos stanowiło przełom w wojnie domowej i umocniło jego pozycję jako głównego przywódcy świata rzymskiego. Po bitwie na jego stronę przeszły prowincje w Grecji i Azji Mniejszej, podczas gdy zwolennicy Pompejusza wycofali się do Afryki.
Chociaż Pompejusz został wkrótce po bitwie zamordowany w Egipcie, wojna domowa trwała jeszcze kilka lat. Bitwa pod Farsalos jest często uważana za koniec ery republiki rzymskiej i początek dyktatury Cezara.
Dowódcy
Użyty sprzęt
Kluczowe fazy
- Przemarsz i przygotowania armii — Cezar i Pompejusz przenieśli się do Tesalii, gdzie przygotowywali się do decydującego starcia.
- Rozwinięcie szyków i początkowe manewry — Obie armie ustawiły się w trójrzędowym szyku, Pompejusz skoncentrował kawalerię na lewym skrzydle, Cezar utworzył czwarty szereg na prawym skrzydle.
- Atak kawalerii Pompejusza i kontratak czwartego szeregu Cezara — Kawaleria Pompejusza zaatakowała prawe skrzydło Cezara, ale została rozbita niespodziewanym kontratakiem czwartego szeregu.
- Rozpad szyku Pompejusza i ucieczka — Po przełamaniu lewego skrzydła wojsk Pompejusza Cezar wprowadził trzecią linię i armia Pompejusza rzuciła się do ucieczki, a Pompejusz uciekł z pola bitwy.
Ciekawostki
- Bitwa pod Farsalos jest często nazywana bitwą pod Farsalos lub Pharsalią według różnych starożytnych autorów.
- Cezar osobiście przemawiał do swoich żołnierzy przed bitwą i dodawał im odwagi.
- Pompejusz polegał na przewadze swojej kawalerii, która jednak została pokonana decydującym manewrem.
- Po bitwie Cezar darował życie wielu zwolennikom Pompejusza, którzy się poddali.
- Pompejusz po ucieczce z bitwy został zamordowany w Egipcie na rozkaz Ptolemeusza XIII.
Najczęstsze pytania
- Kiedy i gdzie odbyła się bitwa pod Farsalos?
- Bitwa miała miejsce 9 sierpnia 48 p.n.e. w pobliżu miasta Farsala w Tesalii w Grecji.
- Kto dowodził obiema armiami?
- Cezar dowodził swoimi wojskami, natomiast siłami Pompejusza kierował Gnejusz Pompejusz Wielki.
- Jakie były straty obu stron?
- Według Cezara stracił 200 ludzi, według Appiana nawet 1 200; straty Pompejusza szacowane są na 6 000 do 60 000 ludzi.
- Jakie było znaczenie bitwy pod Farsalos?
- Bitwa w decydujący sposób umocniła władzę Cezara i oznaczała koniec ery republiki rzymskiej.