Albrecht Wacław Euzebiusz z Wallensteina (1583–1634) należy do najważniejszych dowódców wojskowych wczesnej nowożytności i wojny trzydziestoletniej. Jako naczelny dowódca wojsk cesarsko-ligowych był obok Jana Tserclaesa Tilly’ego kluczową postacią w walkach strony katolickiej przeciwko stanom protestanckim, a później także przeciwko Szwedom i innym wrogom. Jego kariera wojskowa i wpływy polityczne uczyniły go jedną z najpotężniejszych postaci swojej epoki w ramach Świętego Cesarstwa Rzymskiego.
Wallenstein był pionierem nowych metod wojskowych, zwłaszcza w zakresie finansowania i organizacji armii. Jako pierwszy zaczął utrzymywać stałą armię, finansowaną nie tylko ze środków cesarskich, ale także z kontrybucji terytoriów wrogich i sojuszniczych oraz własnych dóbr. Jego umiejętności i ambicje wywołały jednak także wielu wrogów na dworze i w armii, co ostatecznie doprowadziło do jego upadku i brutalnej śmierci. Mimo to pozostaje jednym z najczęściej badanych i dyskutowanych dowódców wojskowych wojny trzydziestoletniej.
Pochodzenie i młodość
Albrecht z Wallensteina urodził się 24 września 1583 na warowni Heřmanice koło Jaromierza jako syn zubożałego szlachcica Wilhelma IV z Wallensteina i Małgorzaty Smiřickiej ze Smiřic. Rodzina była pierwotnie protestancka, wyznawała wiarę Jednoty Braterskiej. Po śmierci rodziców wychowywał się u swojego wuja Henryka Slavaty, który posłał go do gimnazjum łacińskiego w Goldberg oraz później na uniwersytet ewangelicki w Altdorfie. Studiów musiał jednak zrezygnować z powodu gwałtownych incydentów.
Nastąpiła podróż po Europie, podczas której studiował matematykę i astronomię we Włoszech oraz opanował kilka języków. W 1604 roku wstąpił do armii cesarskiej i walczył przeciwko Turkom oraz powstańcom węgierskim, gdzie zdobył awans. W tym czasie przeszedł na katolicyzm, co otworzyło mu drzwi do kariery wojskowej u Habsburgów. W 1609 roku ożenił się z bogatą wdową Lukrecją Nekšovną, dzięki czemu zdobył rozległe posiadłości na Morawach, które pozwoliły mu finansować swoje działania wojskowe.
Kariera wojskowa
Wallenstein rozpoczął karierę wojskową jako porucznik w armii cesarskiej walczącej przeciwko Turkom i powstańcom węgierskim, gdzie zdobył awans na kapitana. Po powrocie z kampanii stopniowo angażował się w wydarzenia wojskowe i polityczne w Czechach i na Morawach. W 1618 roku podczas powstania stanowego przeszedł na stronę cesarza i przyprowadził swój pułk do Wiednia, co przyniosło mu opinię zdrajcy w oczach sił stanowych.
Po bitwie pod Białą Górą Wallenstein zdobył rozległe konfiskaty i zaczął budować własną potęgę wojskową. W 1625 roku został mianowany generalissimusem wojsk cesarskich i zbudował armię liczącą do 50 tysięcy żołnierzy. Odniósł szereg zwycięstw, na przykład pod Dessau, i rozszerzył swoje panowanie o księstwa frydlandzkie i meklemburskie. Jego armia słynęła z surowej dyscypliny i efektywnego finansowania.
W 1630 roku został odwołany z dowództwa z powodu podejrzeń o ambicje i nieporozumień z cesarzem, po czym udał się do Jiczyna. Po serii porażek wojsk cesarskich w 1632 roku został ponownie powołany do prowadzenia armii przeciwko Szwedom. Pod jego dowództwem doszło do bitwy pod Lützen, gdzie zginął szwedzki król Gustaw II Adolf, choć bitwa zakończyła się remisem.
W 1633 roku Wallenstein prowadził negocjacje pokojowe z państwami wrogimi, co wzbudziło podejrzenia o zdradę stanu. Jego wahanie i niechęć do pełnego wspierania interesów cesarza doprowadziły do jego odsunięcia. W lutym 1634 roku został zamordowany w Chebie przez własnych oficerów na rozkaz cesarski.
Kluczowe bitwy
Bitwy na army-svet
Dziedzictwo i znaczenie
Albrecht z Wallensteina jest uważany za jednego z najważniejszych dowódców wojskowych wczesnej nowożytności, który znacząco wpłynął na przebieg wojny trzydziestoletniej. Jego innowacyjne podejście do finansowania i organizacji armii, oparte na zasadzie bellum se ipsum alet (wojna żywi samą siebie), stanowiło przełom w zarządzaniu wojskowym i pozwoliło utrzymać dużą stałą armię. Surowa dyscyplina Wallensteina i zdolności strategiczne zapewniły mu wiele zwycięstw, choć jego ambicje i intrygi polityczne wywołały opór na dworze i w armii. Jego śmierć oznaczała koniec pewnej ery dowodzenia wojskowego, a jego taktyki i metody były studiowane i podziwiane przez wieki.
Ciekawostki
- Wallenstein był gorliwym wyznawcą astrologii i zlecił sporządzenie horoskopu słynnemu astronomowi Johannowi Keplerowi.
- Jako pierwszy zaczął utrzymywać stałą armię finansowaną z kontrybucji terytoriów wrogich i sojuszniczych oraz z własnych dóbr.
- Jego armia była znana z surowej dyscypliny, w tym publicznych egzekucji dezerterów na Rynku Staromiejskim w Pradze.
- Wallenstein został zamordowany przez własnych oficerów w Chebie na rozkaz cesarski w 1634 roku.
- W trakcie swojej kariery wojskowej zdobył rozległe posiadłości i tytuły, w tym księstwa frydlandzkie, meklemburskie i księstwo głogowskie.
- Wallenstein był także znaczącym mecenasem sztuki i architektury, zatrudniając włoskich artystów do swoich budowli.
- Jego drugi ślub z Elżbietą Katarzyną z Harrachu zapewnił mu ważne koneksje polityczne na dworze cesarskim.
Najczęstsze pytania
- Kiedy i gdzie urodził się Albrecht z Wallensteina?
- Urodził się 24 września 1583 na warowni Heřmanice koło Jaromierza w Czechach.
- Jaką rolę pełnił Wallenstein w wojnie trzydziestoletniej?
- Był naczelnym dowódcą wojsk cesarsko-ligowych i kluczowym dowódcą wojskowym strony katolickiej podczas wojny trzydziestoletniej.
- Jak finansował Wallenstein swoją armię?
- Finansował armię z kontrybucji terytoriów wrogich i sojuszniczych oraz z dochodów ze swoich posiadłości, nie tylko ze środków cesarskich.
- Dlaczego Wallenstein został zamordowany?
- Z powodu podejrzeń o zdradę stanu i tajnych negocjacji z wrogami został odsunięty przez cesarza i następnie zamordowany przez swoich oficerów w 1634 roku.
- Jakie były najważniejsze bitwy, w których uczestniczył Wallenstein?
- Do najważniejszych należą bitwa pod Białą Górą (1620), bitwa pod Dessau (1626), bitwa pod Wolgastem (1628), bitwa pod Alte Veste (1632) i bitwa pod Lützen (1632).
- Jaki był stosunek Wallensteina do astrologii?
- Wallenstein był zafascynowany astrologią, zlecił sporządzenie horoskopów Johannowi Keplerowi i zatrudniał osobistego astrologa.